مقدمه

بسیاری از مفاهیم اجتماعی، که در محدوده آسیب‌های عمیق اقتصادی – اجتماعی قرار دارند در اکثر کشورهای بزرگ جهان قابل‌مشاهده‌اند و در برخی از موارد از شاخص‌های موازی و مشترک فراوانی برخوردارند. یکی از آن موارد، که کشور ما نیز سال‌هاست مبتلا به این پدیده نامطلوب شده است، مساله حاشیه‌نشینی در شهرهای بزرگ است. در این زمینه دیدگاه‌ها و نظرات مختلفی از سوی دانشمندان ارائه شده است.

حاشیه‌نشینی یک پدیده اجتماعی است و این پدیده اختصاص به عصر فعلی نداشته و ریشه در ادوار و اعصار گذشته دارد که هم در کشورهای توسعه‌یافته و هم در کشورهای در حال توسعه وجود داشته و دارد و تنها تفاوت آن در کشورهای توسعه یافته با کشورهای در حال توسعه، از حیث ریشه های تاریخی بوجود آورنده آن و رفتار کالبدی و اجتماعی آن می باشد. کشور ایران نیز از این پدیده مصون نمانده منتهی شرایط حادی که در برخی کشورها از جمله برزیل، هندوستان، پرو و برخی کشورها ی آفریقایی وجود دارد در کشور ما حاکم نیست، ولی از حیث قدمت مشابه سایر کشورها می باشد.

پدیده حاشیه نشینی در ایران نیز همانند اکثر کشورهای در حال توسعه تا حدود زیادی ریشه در مهاجرت و عوامل دافعه و جاذبه روستایی- شهری دارد. فقدان و کمبود امکانات رفاهی و خدماتی در مناطق روستایی و شهرهای کوچک فرآیند مهاجرت را تشدید کرده و حاشیه نشینی را پدید آورد.

شهر اردبیل نیز از این قاعده مستثنی نبوده و مهاجرت های صورت گرفته از روستا باعث بوجود آمدن و توسعه بافت حاشیه شهر گردیده است.

1-1 بیان مسئله

حاشیه نشینی از ویژگی های جدائی ناپذیر رشد شهری ایران است که در سالیان اخیر به دلیل افزایش مطالبات اجتماعی در این مناطق و با توجه به تجربه چند دهه گذشته بیشتر مورد توجه محققان و کارشناسان واقع شده است. تجربه نشان می دهد که چاره ای جز ادغام واقعی این نواحی در درون نظام شهری نداریم، مدل بهسازی مداخله در حاشیه باید بر بکارگیری ملاحظات مبتنی بر نیازهای اساسی اجتماعی و اقتصادی برای جذب حاشیه ها در سبک زندگی شهری تاکید نمایند (moitra,196:225)؛ زیرا در گذشته نیز چنین بوده که محلات مذکور پس از مدتی در محدوده قانونی شهرها جذب و حاشیه های جدید متولد شده اند.

 

عنوان                  فهرست             مطالب صفحه

فصل اول: کلیات... 1

مقدمه. 2

1-1 بیان مسئله. 3

2-1 سوالات تحقیق:4

3-1 ضرورت و اهمیت تحقیق.. 5

4-1-اهداف تحقیق.. 5

5-1-پیشینه تحقیق:6

6-1- روش تحقیق.. 8

7-1-فرضیه های تحقیق.. 8

8-1- مشکلات و محدودیتهای تحقیق.. 8

فصل دوم: مبانی نظری تحقیق... 10

1-2 مهاجرت، دیدگاه ها و نگرش ها:11

1-1-2 دیدگاه اقتصادی:11

2-1-2 نگرش اجتماعی:12

3-1-2 رهیافت سیاسی:13

2-2 مهاجرت در آئینه اندیشه متفکران. 13

3-2- پارادایم جهانی شدن و مهاجرت:17

4-2- مهاجرت: علل، پیامد ها و راه حل ها:18

5-2 مهاجرت و اسکان غیر رسمی.. 21

6-2 رابطه بین مهاجرت، بیکاری و اسکان غیر رسمی.. 22

7-2 مهاجرت و دیدگاههای مربوط به اقتصاد کلان. 23

9-2 مورفولوژی شهری:24

10-2 مهاجرت و مورفولوژی شهر:26

11-2 مهاجرت و حاشیه نشینی:28

12-2 خلاصه ای بر تاریخچه و روند مهاجرت روستاییان به شهرها در ایران. 31

13-2: انواع الگوهای مهاجرت روستاییان به شهرها34

14-2: عوامل تعیین کننده مهاجرت در ایران. 35

فصل سوم: شناخت محدوده مورد مطالعه. 38

1-3 موقعیت جغرافیایی استان. 39

3-3-ویژگی های طبیعی محدوده مورد مطالعه. 39

1-3-3-ساختار زمین شناسی.. 39

2-3-3 توپوگرافی شهر. 40

1-2-3-3 توپوگرافی اطراف شهر. 40

2-2-3-3 توپوگرافی شهر در محدوده طرح تفصیلی.. 41

3-3-3 ویژگی خاک های منطقه. 42

4-3-3 اقلیم.. 43

1-4-3-3- دما43

2-4-3-3 بارندگی.. 44

3-4-3-3 رطوبت نسبی.. 44

4-4-3-3 باد. 45

5-3-3-3 منابع تامین آب شهر. 46

4-3 ویژگی های اجتماعی.. 47

1-4-3 پیشینه تاریخی شهر اردبیل.. 47

2-4-3 وجه تسمیه اردبیل.. 48

4-4-3-جمعیت... 50

5-4-3 بعد خانوار. 53

5-3 ویژگی های اقتصادی.. 53

1-5-3 تحول بخش های اقتصادی شهر اردبیل.. 53

2-5-3 قابلیتها و تنگناهای اقتصادی شهر. 54

1-2-5-3 قابلیتها و تنگناهای بخش کشاورزی.. 54

2-2-5-3 قابلیتها و تنگناهای بخش صنعت... 55

3-2-5-3 قابلیتها و تنگناهای بخش خدمات... 56

الف) قابلیتهای بخش خدمات... 56

6-3 بافت شهر اردبیل.. 56

1-6-3 بافت قدیم.. 57

2-6-3 بافت نیمه منظم شهری.. 57

3-6-3 بافت منظم شهری.. 58

4-6-3 بافت حاشیه ای.. 59

7-3 تحولات و توسعه کالبدی شهر اردبیل.. 59

8-3 تاثیر فضای کالبدی در توسعه فیزیکی شهر اردبیل.. 61

فصل چهارم : یافته های تحقیق... 63

مقدمه:64

1-4-ویژگی های کالبدی محلات حاشیه ای شهر اردبیل.. 65

1-1-4-کاربری اراضی در محله گل مغان. 65

2-1-4-کاربری اراضی در محله پناه آباد. 66

3-1-4-کاربری اراضی در محله یوسف آباد. 67

4-1-4-کاربری اراضی در محله ایران آباد- جین کندی.. 68

5-1-4-کاربری اراضی در محله نیار. 69

2-4-ویژگی های اجتماعی بافت حاشیه ای شهر اردبیل.. 71

1-2-4-جمعیت... 71

2-2-4-تراکم جمعیتی.. 72

3-2-4-بررسی ویژگی های خانوار. 73

1-3-2-4-بررسی تعداد خانوار. 73

2-3-2-4-بررسی بعد خانوار. 74

4-2-4-رشد جمعیت... 75

5-2-4-زبان مادری.. 77

6-2-4 – مذهب... 77

7-2-4-اقلیت های قومی – مذهبی.. 78

8-2-4-سطح تحصیلات... 78

9-2-4-معضلات اجتماعی.. 81

10-2-4-سر زندگی و نشاط اجتماعی.. 83

3-4-ویژگی های اقتصادی بافت حاشیه ای شهر اردبیل.. 84

1-3-4-جمعیت فعال اقتصادی.. 84

3-3-4-اشتغال. 86

4-3-4-هزینه خانوار. 89

1-4-3-4-هزینه ی ماهانه. 89

4-4-ویژگی های زیست محیطی محلات حاشیه ای شهر اردبیل.. 91

5-4-بررسی و ارزیابی عوامل مهاجرت در توسعه بافت حاشیه ای شهر اردبیل.. 93

1-5-4-مهاجرت... 93

2-5-4-محل تولد. 94

3-5-4-مدت زمان سکونت در محلات حاشیه ای.. 95

4-5-4-قدمت محله. 96

6-5-4-اقشار ورودی به محله از منظر اقتصادی و میزان درآمد. 97

7-5-4-اقشار ورودی به محله از منظر اجتماعی و میزان تحصیلات سرپرست خانوار. 98

8-5-4-تغییر مساحت محلات حاشیه ای شهر اردبیل بر اثر مهاجرت... 99

9-5-4-حضور اقوام و نقش آن در مهاجرت افراد. 100

فصل پنجم :ارزیابی فرضیه ها و نتیجه گیری... 103

5-آزمون فرضیه ها و نتیجه گیری.. 104

1-5-آزمون فرضیه ها104

2-5-جمع بندی و نتیجه گیری.. 106

3-5-پیشنهادات... 109

فهرست منابع. 110

 

عنوان فهرست جداول صفحه

جدول شماره 1-2: راه حل مهاجرت روستائیان به شهرها از دید شهرداران مراکز. 20

جدول شماره 2-2: مقایسه مهمترین مشکلات شهر نشینی از شهرداران و شهروندان و کارشناسان. 21

جدول شماره 1-3: مقادیر سالانه پارامترهای هواشناسی در ایستگاه سپتوپیتک اردبیل 1393. 44

جدول شماره 2-3: مقادیر سالانه پارامترهای هواشناسی در ایستگاه سیتوپتیک اردبیل -1393. 44

جدول شماره 3-3-جمعیت اردبیل و نرخ رشد آن در سنوات گذشته. 51

جدول شماره 1-4: کاربری اراضی در محله گل مغان. 66

جدول شماره 2-4 :کاربری اراضد در محله پناه آباد. 67

جدول شماره 3-4:کاربری اراضی در محله ملا یوسف... 68

جدول شماره 4-4:کاربری اراضی در محله ایران آباد – جین کندی.. 69

جدول شماره 5-4:کاربری اراضی در محله نیار. 70

جدول شماره 6-4:جمعیت محلات حاشیه ای به تفکیک مرد و زن. 71

جدول شماره 7-4: تراکم جمعیتی در محلات حاشیه ای شهر اردبیل.. 72

جدول شماره 8-4:تعداد خانوار در محلات حاشیه ای شهر اردبیل.. 73

جدول شماره 9-4:بعد خانوار در محلات حاشیه ای شهر اردبیل.. 74

جدول شماره 10-4: برآورد جمعیت 1390 و 1395 محلات حاشیه ای بر اساس نرخ رشد جمعیت شهر اردبیل طی 1390 -1385 76

جدول شماره 11-4 :زبان مادری.. 77

جدول شماره 12-4:مذهب ساکنین.. 78

جدول شماره 13-4:جمعیت باسواد محلات حاشیه ای به تفکیک محلات حاشیه ای شهر اردبیل.. 79

جدول شماره 14-4:جمعیت بی سواد محلات حاشیه ای به تفکیک محلات... 80

جدول شماره 15-4: سطح سواد ساکنین به تفکیک محلات حاشیه ای شهر اردبیل.. 81

جدول شماره 16-4:مقایسه میزان معضلات اجتماعی در محلات... 82

جدول شماره 17-4:مقایسه میزان سرزندگی و نشاط اجتماعی در محلات... 83

جدول شماره 18-4:جمعیت فعال اقتصادی در محلات حاشیه ای شهر اردبیل.. 85

جدول شماره 19-4: بار تکفل در محلات حاشیه ای شهر اردبیل.. 86

جدول شماره 20-4: جمعیت شاغل.. 87

جدول شماره 21-4:جمعیت بیکار در محلات... 87

جدول شماره 22-4:الگوی اشتغال ساکنین.. 89

جدول شماره 23-4: تغییر نسبت هزینه به درآمد در آینده. 90

جدول شماره 24-4:جمعیت مهاجر محلات حاشیه ای شهر اردبیل.. 93

جدول شماره 25-4:محل تولد ساکنین.. 94

جدول شماره 26-4: مدت زمان سکونت ساکنین در محله ی حاشیه ای شهر اردبیل.. 95

جدول شماره 27-4:تغییر جمعیت محله در سال های اخیر. 97

جدول شماره 28-4: اقشار ورودی به محلات حاشیه ای از منظر اقتصادی و میزان درآمد. 98

جدول شماره 29-4:اقشار ورودی به محله از منظر اجتماعی.. 99

جدول شماره 30-4:تغییر مساحت محله در سالهای اخیر. 100

جدول شماره 31-4:حضور بستگان و نقش آن در مهاجرت... 101

جدول شماره 32-4:ارزیابی توسعه محلات حاشیه ای بر اثر مهاجرت... 102